Nallādhvarin: Jīvanmuktikalyāṇa (first aṅka) ## Data entry: Jonathan Duquette and Vinoth Murali ## Version: 2026-09-29 ## Source: ‘Jīvanmuktikalyāṇam, A Drama by Nallādhvari’. Edited by Sri T. K. Balasubrahmanya Aiyar. Srirangam: Sri Vani Vilas Press, 1944. ## This file was created as part of the AHRC-funded project 'Beyond the Court: Sanskrit Expert Knowledge in Brahmanical Communities of the Kaveri Delta, 1650-1800' (UKRI2578), based at the University of Cambridge (UK). ## Encoding: Unicode (UTF-8), IAST transliteration; dandas rendered / and //; Prakrit passages are followed by their Sanskrit chāyā in square brackets. Verse references: JMK_1. # Text // jīvanmuktikalyāṇam nallādhvariviracitam // // prathamo 'ṅkaḥ // bhadrākāraparigrahocitamadārambhapriyaṃbhāvukāḥ svīkurvañ śubhavāsanāḥ katicid apy āśāpariṣkāriṇīḥ / śrutyantābhyasanair alivyatikarād ātmānam unmocayan sa śrīmān kṛpayā mahāgaṇapatiḥ puṣṇātu niḥśreyasam // JMK_1.1 // (nāndyante) sūtradhāraḥ — tādātmyena nirantarālamilitāṃ gaurīṃ vihārecchayā vismṛtyātha tayā viyojita ivātanvaṃs tadanveṣaṇam / senānyā bhagavan bhavāny api bhavān evety anūdbodhitas tallābhād iva nirvṛto diśatu vaḥ śreyo 'rdhanārīśvaraḥ // JMK_1.2 // (iti puṣpāñjaliṃ vikīrya, nepathyābhimukham avalokya,) ārye, itas tāvat / (praviśya) naṭī — ajja, iamhi / [ārya, iyam asmi /] sūtradhāraḥ — ārye, adya khalu bhagavato madhyārjunaprabhor yātrāpratyupasthitaiḥ śamadamapradhānair brahmaniṣṭhair ādiṣṭo 'smi sāmājikair adhyātmakathānubandhabandhuraṃ kim apy apūrvaṃ nāṭakaṃ nāṭayitavyam iti / tad anucintyatāṃ tvayā tathāvidhaṃ nāṭakam / naṭī — ajja, kiṃ vi me ṇa paḍihāi / [ārya, kim api me na pratibhāti /] sūtradhāraḥ — ayi vismaraṇaśīle, tvam ajaivāsi prakṛtyā / naṭī — (sakrodham) jai evvaṃ tado ajjassa aṇurūvā bhavissaṃ / [yady evaṃ tata āryasyānurūpā bhaviṣyāmi /] sūtradhāraḥ — (sakrodhāvegam) mugdhe, prakṛtyāham api yady ajaḥ syām tarhi tadanurūpa ācāraḥ pakṣe tvatparityāgarūpa eva paryavasyed iti mahad aniṣṭam āpadyeta / tathā khalv ajānām ācāro dṛśyate / ekām ajāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ svānuguṇāḥ sṛjantīṃ / eko hy ajas tām anuśeta eva jahāti enām aparo 'nubhuktām // JMK_1.3 // naṭī — bhuttabhoaṃ maṃ ujjhia aṇṇāe ka e vi kaṇṇāe saṃgadua ṇivvudo hodu ajjo / [bhuktabhogāṃ mām ujjhitvā 'nyayā kayāpi kanyayā saṃgatya nirvṛto bhavatv āryaḥ /] (iti sāṭopaṃ parāvartate) sūtradhāraḥ — (sānunayaṃ haste gṛhītvā) ayi sadasadvilakṣaṇe, vācārambhaṇamātra eva prapañco na paramārthaḥ / tad ehi, mā nivartasva / nartitavyaṃ nāma tvayā yāvat pratibhāsaṃ prārabdhānusāreṇa / tatas tu paraṃ svata eva parāvartiṣyase / naṭī — (saprasādaunmukhyam) ajja, mae kiṃ ṇañcidavvaṃ? [ārya, mayā kiṃ nartitavyam?] sūtradhāraḥ — jīvanmuktikalyāṇaṃ nāma nāṭakam, yasya kaviḥ subhadrāpariṇayaśṛṅgārasarvasvacittavṛttikalyāṇādvaitarasamañjaryādyanekaprabandhanibandhanābhinandanīyaḥ śrībālacandramakhindranandano nallādhvarī / naṭī — ajja, sumarāvidamhi / visumaraṇakido uṇa maha avarāho marisidavvo / [ārya, smāritā 'smi / vismaraṇakṛtaḥ punar mamāparādho marṣitavyaḥ /] sūtradhāraḥ — astu nāmedam / prastūyatāṃ saṃgītakam / saṃprati hi, śāradānugrahavaśād viśadīkṛtamānasāḥ / haṃsābhyudayaśaṃsinyo vāsarāṇāṃ vibhūtayaḥ // JMK_1.4 // naṭī — dāṇiṃ paḍippahādaṃ sujjāloapphuḍīkidaṣpasirī / ṇa khu sā rājīvatadī khamadi bhamaralakkhaṇappaparihūdiṃ // JMK_1.5 // [idānīṃ pratiprabhātaṃ sūryālokasphuṭīkṛtātmaśrīḥ / na khalu sā rājīvatatiḥ kṣamate bhramaralakṣaṇātmaparibhūtim //] sūtradhāraḥ — kavir atimanojñasūktiḥ kathā jagatpāvanī vayaṃ kṛtinaḥ / pariṣad iyaṃ guṇaniṣṭhā bhavyasya vidheḥ prasādavibhavo 'yam // JMK_1.6 // (nepathye) aye bharatakulaśekhara, vidhiprasādavibhava iti māṃ nirdiśañ ślāghanīyo 'si / codanātmā vidhis tasya prasādo janako mama / vidhiprasādavibhavas tasmād aham udāhṛtaḥ // JMK_1.7 // sūtradhāraḥ — (smṛtim abhinīya) katham eṣa praviṣṭa eva bhāvo jīvāmātyasya ramaṇīyacaraṇasya bhūmikām ādāya raṅgamaṇḍapam / ārye, tadā āvām apy anantarakaraṇīyāya sajjībhavāvaḥ / (iti niṣkrāntau) // prastāvanā // (tataḥ praviśati ramaṇīyacaraṇaḥ) ramaṇīyacaraṇaḥ — vidhigocarakarmanirmitatvād vimalo 'haṃ sakalābhilāṣapātram / upajīvyatayā tataḥ pareṣāṃ prathitaḥ prāthamikaḥ svayaṃ samarthaḥ // JMK_1.8 // api ca, svargādinaśvaraphalānabhisaṃdhibandha- nirvyūḍhayā bhagavadarthatayānvito yaḥ / tasmān nisargamahataḥ śubhakarmarāśer jātasya me kim itareṇa guṇottareṇa // JMK_1.9 // kiṃ ca, anenaivānubhāvena mayā labdhā mahonnatā / sattvaśuddhir iti khyātā kanyā kalmaṣahāriṇī // JMK_1.10 // (praviśya) sattvaśuddhiḥ — āṇavedu ajjo jaṃ mae aṇuciṭṭhiadu / [ājñāpayaty āryo yan mayā 'nuṣṭhīyatām /] ramaṇīyacaraṇaḥ — vatse, kim anyat? devasya tvayā sāhāyakam ācaritavyam / sattvaśuddhiḥ — ko so devo? [kaḥ sa devaḥ?] ramaṇīyacaraṇaḥ — so 'yaṃ yaḥ svayam advitīyapadavīsāmrājyadhauraṃdharīm āsādya pratitiṣṭhati sma mahimākāre svabhadrāsane / yaś ca vyādhakule vasann iva mahīpālātmajo vyādhatāṃ jīvatvaṃ gatavān vimohavaśataḥ svasmāt padād bhraṃśitaḥ // JMK_1.11 // sattvaśuddhiḥ — ajja, kiṃ patthudaṃ tassa devassa / [ārya, kiṃ prastutaṃ tasya devasya /] ramaṇīyacaraṇaḥ — pāṇigrahaṇamahotsavaḥ / sattvaśuddhiḥ — ajja, atthi khu tassa puḍhamo paḍiggaho devī, yā buddhi tti andakaraṇam tti maṇaṃ tti cittaṃ tti a bhaṇiadi / [ārya, asti khalu tasya prathamaḥ pratigraho devī, yā buddhir ity antaḥkaraṇam iti mana iti cittam iti ca bhaṇyate /] ramaṇīyacaraṇaḥ — saṃprati tasyāṃ vairasyenopajātajihāso devaḥ / sattvaśuddhiḥ — haddhi haddhi, chāādavāṇaṃ via samaṇiadāṇaṃ vi tāṇaṃ īriso dasāpariṇāmo [hā dhik, hā dhik / chāyātapayor iva samaniyatayor api tayor īdṛśo daśāpariṇāmaḥ /] ramaṇīyacaraṇaḥ — vatse, chāyātapayor iveti viṣamo dṛṣṭāntaḥ / chāyaiṣā punar ātapo 'yam iti ca spaṣṭaṃ pratītātmanor anyonyaṃ vyatiṣaktayor api tayor bhedaḥ sukhaṃ gṛhyate / anyonyātmakayor anādisamayād anyonyatāddharmyayor buddhir jīva iti dvayor api tayor bhedagraho durlabhaḥ // JMK_1.12 // sattvaśuddhiḥ — ajja, īrisī a devī kīsa deveṇa virasadāe goarīkidā? [ārya, īdṛśī devī kasmād devena virasatāyā gocarīkṛtā?] ramaṇīyacaraṇaḥ — yatas tatsamgamaprabhṛti sukham iti kiṃcin na jānāti devaḥ / tathā hi, rāgadveṣakaṣāyitasvavapuṣā buddhyā samāliṅgitaḥ puṇyāpuṇyamayeṣu karmasu tato mohāt pravṛttaḥ svayam / dehādyātmatayā 'tha karmajanitaṃ svargādirūpaṃ phalaṃ bhuñjāno janihāniduḥkhajaladher āvarta āvartate // JMK_1.13 // uktaṃ ca māṃ prati garbhagṛhaṃ praviṣṭena devena, saṃsārādhvani saṃkaṭe niravadhau tāpatrayopaplute yātāyātakṛtā yayā mama cirād ātmettham āyāsyate / asmād garbhagṛhād bahir yadi vinirgamyeta kiṃcin mayā saiṣā 'narthakarī tadaiva sahasotsṛṣṭeti niścīyatām // JMK_1.14 // iti sattvaśuddhiḥ — haddhi, haddhi / sāhasavvavasāo devo / ajja, kahaṃ so gabbhadharaaṃ paviṭṭo? iṭhṭhādikāridāe dhūmādimaggeṇa candaloaṃ gado tti khu suṇijjai / [hā dhik, hā dhik / sāhasavyavasāyo devaḥ / ārya, kathaṃ sa garbhagṛhaṃ praviṣṭaḥ? iṣṭādikāritayā dhūmādimārgeṇa candralokaṃ gata iti khalu śrūyate /] ramaṇīyacaraṇaḥ — vatse, śrūyatām, gatvā candramasaṃ vibhūtyanubhavāt prakṣīṇapuṇyas tato bhūloke 'vataran kapūyacaraṇaṃ jitvā mayālambitaḥ / śraddhādyāhutipañcakena ca pathā yoniṃ gato brāhmaṇīṃ garbhāgāram anupraviśya daśame māse tato nirgataḥ // JMK_1.15 // saṃprati ca, indriyahayaṃ manomayaraśmicayaṃ buddhisārathisanātham / deharatham āsthito 'yaṃ devo viṣayāṭavīṣu paryaṭati // JMK_1.16 // sattvaśuddhiḥ — kahaṃ idaṃ vi evvaṃ ṇāma / [katham idam apy evaṃ nāma /] ramaṇīyacaraṇaḥ — vatse, anyad apy asti kāraṇaṃ devījihāsāyāṃ devasya, yat purāṇajyotirvidām anukramaṇam / yathā, buddhityāgena devasya svapadaprāptir iṣyate / buddhityāgaś ca viśvātiśāyidārāntarānvayāt // JMK_1.17 // iti sattvaśuddhiḥ — ajja, kā uṇa kaṇṇā tārisī jāe joeṇa devassa sapadappattī vavadisijjai / [ārya, kā punaḥ kanyā tādṛśī, yasyā yogena devasya svapadaprāptir vyapadiśyate /] ramaṇīyacaraṇaḥ — adyāpi nāvadhāryate / preṣitas tāvan mayā tādṛśakanyānveṣaṇāyāpātabodho [nā]mādhuniko devānucaraḥ / sattvaśuddhiḥ — kahaṃ via edaṃ ghaḍijjai? [katham ivaitad ghaṭiṣyate?] ramaṇīyacaraṇaḥ — kiṃ tādṛśī kanyaiva durupalambheti tathā bravīṣi, āho svid upalabdhāpi devasya durlabheti? sattvaśuddhiḥ — taha taha a / [tathā tathā ca /] ramaṇīyacaraṇaḥ — ayi vatse, devo 'yaṃ svapadāc cyutaḥ kila kuto bhūyo 'pi tasyodayaḥ śreyo vā tad idaṃ pumarthapariṣanmūrdhābhiṣiktaṃ kutaḥ / ity evaṃ yadi manyase hṛdi tadā mithyaiva te niścayas tat tasya kva gataṃ padaṃ kva nu gato devaḥ sa vā saṃprati // JMK_1.18 // paraṃ tu mocanīyo devaḥ pāśabandhād ajñānavarmaṇa aindrajālikasya / ya eṣaḥ, vikṣepāvṛtiśaktimāñ jaḍamayo mohātmako duḥkhabhūr asthānapratibimbataḥ prakaṭayann ātmānam apy anyathā / ākāśānilahavyavāhasalilakṣoṇyātmabhiḥ pañcabhir bhūtair ātanute nijāṃ pariṇatiṃ pañcīkṛtiprakramaiḥ // JMK_1.19 // sattvaśuddhiḥ — ajja, kiṃ so jo devīe tādo tti suṇijjai / haddhi haddhi / dujjao khu so / [ārya, kiṃ sa yo devyās tāta iti śrūyate / hā dhik, hā dhik / durjayaḥ khalu saḥ /] ramaṇīyacaraṇaḥ — (saroṣam) vatse, kim ucyate durjaya iti / ātmasvāminam indrajālavidhinā pāśena badhnāti yaḥ paśyainaṃ paśukalpam alpadhiṣaṇaṃ baddhvā padākramya ca / chindan krandata eva tattvam asinā tasyāṅgakaṃ khaṇḍaśo viśvagrāsaparasya tena mahato bhūtasya kuryāṃ balim // JMK_1.20 // sattvaśuddhiḥ — ajja, mā kuppa / arihi kāmādihiṃ karijjantasāhāao so saṅkidavvo tti taha mantemi / [ārya, mā kupya / aribhiḥ kāmādibhiḥ kriyamāṇasāhāyakaḥ sa śaṅkitavya iti tathā mantrayāmi /] ramaṇīyacaraṇaḥ — kāmādayaḥ santu sahasram asya sahāyabhūtā balinas tathāpi / mahattarair ātmaguṇair bhṛtasya mamāgrataḥ sthātum iha kṣamaḥ kaḥ // JMK_1.21 // (ubhau parikrāmataḥ) ramaṇīyacaraṇaḥ — (nirūpya) katham ita eva devaḥ / cirāya so 'yaṃ mṛgayāpravṛttaḥ pramattayā sārathibhāvabhājā / vikṛṣyamāṇaḥ parito 'pi devyā guruvyathaḥ saṃmukham abhyupaiti // JMK_1.22 // (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo jīvaḥ, buddhiś ca rathena vibhavataś ca parivāraḥ |) jīvaḥ — sa eṣa madhuraḥ svaro rucira eṣa rūpoccayaḥ susaurabham idaṃ tv iyaṃ śiśiratā raso 'sāv iti / itaḥ śravaṇam ekato nayanam anyato ghrāṇam apy atas tvag api hanta māṃ rasanam agrataḥ karṣati // JMK_1.23 // devi, stimitagatayaḥ kriyantāṃ vājinaḥ / yataḥ, dhāvanto viṣayeṣu sāṃpratam amī rathyās tava preraṇād vyākarṣanti yathāyathaṃ tata itas tvām antato mām api / āstāṃ tāvad idaṃ rathasya tu mahān āyāsayogaḥ paraṃ na hy eṣa kṣamate śirīṣasumato 'py atyantam āpeśalaḥ // JMK_1.24 // katham eṣā madvacanam ākarṇya vighūrṇate bhūtāviṣṭeva / bhavatu, etān evāśvān pratisāntvayāmi / śravaṇarasanaghrāṇatvaṅnetra hanta bhavanmukhaiḥ sthitam abhimate vastuny astokasāhasavṛttibhiḥ / alam alam itaḥ śrāntaṃ bhūyaḥ sukhena viramyatām aham uparato mā mā karṣantu mām ayam añjaliḥ // JMK_1.25 // atha vā na durmadeṣv eteṣu sāntvavādaḥ kramate / hanta hanta, ayaṃ śatāṅgaḥ parijarjarāṅgaḥ pade pade śaṅkitabhaṅgam āste / duṣṭā hayāḥ kaṣṭadaśā ca devī kathaṃ nu kalyāṇapadaṃ bhajeyam // JMK_1.26 // (ākāśe) ramaṇīyacaraṇa, kvāsi bhoḥ kvāsi / cirād etāvantaṃ samayam atighore bhavapathe na kiṃ paryāpnoti bhramaṇam idam etāvad api me / kiyantaṃ vā kālaṃ bhramayitum ito 'pi vyavasitaṃ yathāsaṃkalpaṃ te bhavatu mama vā kiṃ pratihatam // JMK_1.27 // ramaṇīyacaraṇaḥ — (apasṛtya) vijayatāṃ devaḥ / jīvaḥ — aye ramaṇīyacaraṇa, ahaṃ bhrāmaṃ bhrāmaṃ krakacaparuṣe vai śrutipathe pariśrānto nātaḥ padam api samartho vicalitum / prabhutvaṃ mayy ārte prakaṭayasi kiṃ sāṃpratam idaṃ tavopekṣāyā vā kimu samucito 'sāv avasaraḥ // JMK_1.28 // ramaṇīyacaraṇaḥ — dāsajane 'smin na sāṃpratam atimātraṃ vacanaṃ kalyāṇaśevadher devasya / jīvaḥ — (sanirvedam) aticāriṇyā buddhyā saha saṃsarato mama kalyāṇe kā nyūnatā nāma / yathā, rathyānā januṣaḥ parāṅmukhatayā nityaṃ pravṛttyunmukhān bhūyaḥ preraṇakarmaṇā svayam api protsāhayantī muhuḥ / svasthaṃ māṃ viṣameṣv amīṣu viṣayeṣv ākṛṣya cākṛṣya ca bhrāmyantī kṛpayā hriyā ca rahitā nādyāpi viśrāmyati // JMK_1.29 // ramaṇīyacaraṇaḥ — deva, samakṣam eva devyāḥ katham evam ākrośaḥ kriyate / jīvaḥ — eṣā saṃpraty ātmānam api na jānāti / paśya, paśya, kāsārāntaram āsthitā jalajharī kulyā 'dhvanā niḥsṛtā kedārābhigatā yathaiva hi tadākāreṇa saṃpadyate / tadvad buddhir apīyam indriyacayadvārā bahir nirgatā vyāpya svān viṣayāṃs tadākṛtigaṇenākāritā vartate // JMK_1.30 // ramaṇīyacaraṇaḥ — tarhi na khedāvasaro devasya / dīrghā pradīpavalayasya marīcikeva buddhir bahiḥ prasṛbharā viṣayān prayātu / āruhya gacchatu bhavān api tāṃ pramātā dolāvihṛtyanubhavena vinodyamānaḥ // JMK_1.31 // jīvaḥ — ko nāma vinodaḥ saṃsāraviṣavallarībījanyāsena pramātṛbhāvena / tathā hi, pramātṛtvāveśe sati bhavati karmasv adhikṛtis tataḥ kartṛtvaṃ syāt tadanu phalabhoktṛtvam api ca / vimuktasyānena dhruvam akhiladuḥkhapraśamanaṃ vimuktyarthopāyas tad anusaraṇīyaḥ prathamataḥ // JMK_1.32 // ramaṇīyacaraṇaḥ — (kiṃcid iva parāvṛtya) vatse sattvaśuddhe, ehi vandasva devam / sattvaśuddhiḥ — (upasṛtya) deva, paṇamāmi / [deva, praṇamāmi /] jīvaḥ — vatse, abhimatena yujyasva / sattvaśuddhiḥ — ahimadā me devī / [abhimatā me devī /] (iti buddher aṅkam ārohati /) jīvaḥ — aho, sattvaśuddhyāḥ saṃsparśamātreṇa prasannā devī prakṛtisthā ca saṃvṛttā / buddhiḥ — vacche sattasuddhe, aviralaṃ maṃ parissajehi / [vatse sattvaśuddhe, aviralaṃ māṃ pariṣvajasva /] sattvaśuddhiḥ — (tathā karoti) buddhiḥ — vacche, ajjautto vi saṃbhāviadu parisaṅgeṇa / [vatse, āryaputro 'pi saṃbhāvyatāṃ pariṣvaṅgeṇa /] jīvaḥ — devi, mā maivam / yatas tvayi pariṣvaktāyām aham api pariṣvaktaprāya eva / dhyāyatīva janas tv eṣa dhyāyantyām tvayi vallabhe / calatīva calantyāṃ ca na svatantraḥ svayaṃ kvacit // JMK_1.33 // buddhiḥ — īriso ahiṇiveso assim jaṇammi ajjautassa / [īdṛśo 'bhiniveśo 'smiñ jane āryaputrasya /] jīvaḥ — kim etad upacāraḥ / nīrakṣīravad āvayor upanatā kālād bahor ekatā viśleṣasya kathā kathaṃcid api na svapne 'pi saṃbhāvyate / kiṃ ca tvadguṇasāratāmahimataḥ karteti bhokteti ca prāyeṇa vyapadeśabhājanam ahaṃ jāto jaganmaṇḍale // JMK_1.34 // buddhiḥ — edaṃ vi ṇāma ajjauttassa paḍiggahappahā go / kahaṃ aṇṇahā muddhapakidīe maha taha taha ppahāsaṃbhavo / [etad api nāmāryaputrasya parigrahaprabhāvaḥ / katham anyathā mugdhaprakṛter api mama tathā tathā prathāsaṃbhavaḥ /] jīvaḥ — mugdhā tava prakṛtir astu taveyatā kim āyātam āyataviśālaviloladṛṣṭe / mūḍhaḥ piteti tanayo 'pi kathaṃ tathā syāl lālājalāyitasamastakalākalāpaḥ // JMK_1.35 // api ca, mugdhe devi parigrahas tvam iti yat tenānubhāvena me jīvo jīva iti praśastir iyatī viśvaṃ yayā vyāpyate / no ced evam apāṇipādavapuṣaḥ sattāva(ti/śi)ṣṭasya te kāntasyāsya guṇojjhitasya bhuvane nāmāpi gṛhṇātu kaḥ // JMK_1.36 // ramaṇīyacaraṇaḥ — devyāyatta eva devasya saṃsārikaḥ sarvo vyavahāra ity etal likhitapaṭhitam eva lokānām / jīvaḥ — ayi devi, tāvat saṃsṛtivibhramo mama bhaved yāvat tvayā saṃgamo viśleṣo yadi magnam eva bhuvanaṃ manye kim anyat tadā / kiṃ paśyāmi kimu spṛśāmi kim ahaṃ jalpāmi jighrāmi kiṃ kiṃ vā nāma śṛṇomi kiṃ punar ahaṃ jānāmi yatkevalaḥ // JMK_1.37 // buddhiḥ — mai rūḍhamūlo mamadāhimāṇo ajjauttaṃ evvaṃ vāhārei / [mayi rūḍhamūlo mamatābhimāna āryaputram evaṃ vyāhārayati /] jīvaḥ — devi, ahaṃtābhimāna iti vaktavyam / ramaṇīyacaraṇaḥ — īdṛśam abhinnaṃ dāmpatyam ardhanārīrūpasya mahato devasya devasya vā / sattvaśuddhiḥ — evvaṃ edaṃ / [evam etat /] jīvaḥ — ramaṇīyacaraṇa, kutaḥ praśāntavega iva ratho dṛśyate? ramaṇīyacaraṇaḥ — avasito viṣamo jāgaritanāmā vanoddeśaḥ, pratyāsannaś ca svapnārāmaḥ / tataś ca, svapnārāmasya sāṃnidhyāt supteṣv indriyavājiṣu / praśāntaspandasaṃbādho ratho 'yam avatiṣṭhate // JMK_1.38 // jīvaḥ — kathaṃ saṃnihitaḥ svapnārāmaḥ? (parito dṛṣṭiṃ prasārya) kuṭajavakulamallīkundamandāranānāmadhu- parimalapālīmāṃsalāṅkāvakāśā / samadaśakunibṛndāmandanād ābhirāmā sphurati nirūpameyaṃ svāpnikārāmasīmā // JMK_1.39 // aye ramaṇīyacaraṇa, ihasthena tvayā paripālyatām eṣa rathaḥ / yāvad aham amum ārāmaṃ praviśya sattvaśuddhidvitīyayā devyā saha viharāmi / ramaṇīyacaraṇaḥ — tathā / (iti sthitaḥ) jīvaḥ — (devyā sattvaśuddhyā ca saha nāḍīdvārā svapnārāmapraveśaṃ nāṭayitvā /) devi, atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir atrabhavatyāḥ sāhāyakam apekṣate / buddhiḥ — piaṃ me / [priyaṃ me /] jīvaḥ — (samantād avalokya) aho asya svapnārāmasya rāmaṇīyakam / devi, dṛśyatām ābhirūpyam ārāmasya / iha hi, marakatamaṇicchāyāḥ kecin mahīruharāśayaḥ kanakanikaṣasnigdhāś cānye pare sphaṭikasphuṭāḥ / valabhidupalaśyāmāś caike kusumbhaviḍambinaḥ katicid itare nānāvarṇāḥ suvarṇaphalodgamāḥ // JMK_1.40 // api ca, kvacit pratinavāṅkuraṃ kvacana pallavollāsavat kvacid vikacakuṭmalaṃ kuhacid acchagucchacchavi / kvacit phalabharānataṃ kvacana bhṛṅgasaṃghātabhṛt samullasati nandanaṃ vanam ivedam ānandanam // JMK_1.41 // hanta hanta dṛṣṭanaṣṭasvarūpāṇi pūrvadṛṣṭasarūpāṇi pratikṣaṇonnidravyaktyākṛtijātyanyathātvabhāñjy atratyāni vastūni / tathā hi, hastīty ākalitaḥ kṣaṇena sa mahān adriḥ samāpadyate sadyaḥ sa drumatām upaiti sa punaḥ pakṣiprathāṃ gāhate / ajñātaṃ śatayojanāntaritam apy adhyakṣam ālakṣyate vastu prāptimad apy apūrvam iva saṃprāptavyam āste punaḥ // JMK_1.42 // devi, dīyatām ito dṛṣṭiḥ / bālātapaś candrikayā taruṇyā saṃśliṣyate saṃprati nirvirodham / hriyeva kiṃcin mukulīkṛtāni vāpībhir abjotpalalocanāni // JMK_1.43 // buddhiḥ — (vilokya vismayastaimityaṃ rūpayati) (nepathye kalakalaḥ |) jīvaḥ — (karṇam dattvā, sollāsam) śukakekikokilamadhuvratasvanair avibhāvyamānanijabhedavaibhavam / lalitasvarakramaviśeṣalakṣitaṃ sutanor iva vyavahṛtaṃ niśamyate // JMK_1.44 // devi, ārāmasīmāyām avadhāraya śrutim / buddhiḥ — (aśrutim abhinīya sāṅgabhaṅgaṃ tiṣṭhati) jīvaḥ — sattvaśuddhe, devī nidrālaseva lakṣyate / dhārayasva tāvad enām / sattvaśuddhiḥ — (tathā karoti) (punar nepathye) ārāmam eva māyotthaṃ svapnanirmāṇalakṣaṇam / mama sarve 'pi paśyanti na māṃ paśyati kaścana // JMK_1.45 // jīvaḥ — (śrutvā) atigabhīramanoharaṃ vacanam / (punar nepathye) upary upari saṃcarann api na kaścid akṣetravid- dhiraṇyanidhim antasthe vinihitaṃ yathā vindati / na vindati tathaiva mām ahar ahar bhajann apy aho vimohapihito janas tad iha kasya kiṃ vā bruve // JMK_1.46 // jīvaḥ — (śrutvā) asaṃśayaṃ niratiśayarūpalāvaṇyasaundaryaparyavasānabhūmitayā svasyānurūparamaṇānupalambhasaṃbhūtam ārāmābhimāninyā nigūḍhāyāḥ kasyāś cit kanyakāyā vacanam etad iti me niścayaḥ / hanta, hanta, akṛtrimamanojño 'yam akṣarāṇām anukramaḥ / akhaṇḍānandapadavīm adhyāropayatīva mām // JMK_1.47 // vatse sattvaśuddhe, mīnastrīva mahānadītaṭabhuvoḥ svapnāntabuddhāntayoḥ paryāyeṇa gatāgataṃ vidadhatī devī nikāmaklamā / eṣo 'haṃ ca tathā tathā vyavaharan prāpto 'smi nāma śramaṃ vyomāgre parimaṇḍalāni vicaran nātho yathā pakṣiṇām // JMK_1.48 // tad atisaṃnihite 'sminn atimuktātmamaṇḍape nidrālasāṃ devīṃ sukhaśāyinīṃ vidhehi / aham apy ārāmavirāmabhuvam abhigamya nirdhāritaśabdapravṛttimūlas tad evātimuktātmamaṇḍapam anupravekṣyāmi // sattvaśuddhiḥ — (tathā karoti) jīvaḥ — (parikramyāvalokya ca, saharṣāścaryasaṃbhramautsukyam) hanta, saphalam adya saṃjātaṃ janma / iyaṃ sā kalyāṇī sulalitalatāmūlanilayā payodenālīḍhā taḍid iva jaganmohanatanuḥ / avasthābhedena sthitim upagatā kācid adhunā sadānandasphūrtiḥ sutanur iti saṃmohayati mām // JMK_1.49 // hanta, na paryāpnuvanti sahasram api locanāni sahasralocanasya saundaryam asyā nirvarṇayituṃ, varṇayituṃ vā vāco 'pi vācaspateḥ / tathā hy asyāḥ, śrībinduḥ śaradindur āsyagalito dṛkkoṇa indīvaraṃ leśā hāsarucāṃ sumāny adharabhūsaṃpallavaḥ pallavaḥ / aṃśo merur asaṃśayaṃ mṛgadṛśo vakṣojayor uccayos tan manye vapurekadeśavibhavo viśvaśriyo 'pi śriyaḥ // JMK_1.50 // api ca, pādau padmabhuvaḥ śriyaḥ sahacarau pāṇī śivavyañjanau keśāḥ keśavadivyarūpasuhṛdaḥ śrutyantaraṅge dṛśau / etasyās trijagaty acumbitacamatkārāvalambākṛter aṅgaṃ sarvam anaṅgamaṅgalam aho varṇyeta kiṃ kena vā // JMK_1.51 // kiṃ bahunā, karambayati ced iyaṃ kamalagarvasarvaṃkaṣām apāṅgaparipāṭikām alam alaṃ surāṇāṃ śriyā / atha svarasam ātmanā yadi kadācid āliṅganaṃ taraṅgayati jīvato mama sa eva mokṣotsavaḥ // JMK_1.52 // kā punar eṣā bhavet / atha vā bhavatu yā kācid eṣā / paścād aśeṣaṃ vicārayiṣyāmi / sarvathā tāvad enayā saṃpraty eṣa saṃpadye / (iti parikramya, niṣkrāntāḥ sarve) // iti prathamo 'ṅkaḥ //